We weten niks meer van geweld – en dat is gevaarlijk

Niveaus bij acuut gebruik van geweldOnze wereld is de afgelopen paar duizend jaar steeds vreedzamer geworden. Ook onze maatschappij is in rap tempo steeds minder gewelddadig geworden. Dat is iets heel moois, echt iets om heel blij mee te zijn.

Een bijwerking daarvan is dat we steeds minder van geweld afweten. Daardoor veroordelen we al gauw alles wat met geweld te maken heeft. En dat geeft soms een totaal verkeerde boodschap aan onze kinderen en aan de mensen om wie we geven. Daardoor ontstaat een hoop lijden. Want wat is eigenlijk geweld?

Leeswaarschuwing: deze blogpost is mijn interpretatie, mijn theorie. Het is geen juridisch advies. Ik ben geen jurist. Het zou mooi zijn als deze post een discussie op gang bracht onder hulpverleners, juristen en handhavers, maar je kunt hem niet gebruiken als rechtvaardiging voor specifieke gevallen.

Geweld is een weg

Veiligheidsexpert (en ervaringsdeskundige) Marc MacYoung noemt geweld wel eens een weg. Onlangs schreef hij op zijn facebook-pagina dat mensen vaak niet erkennen dat ze zelf al gewelddadig bezig zijn, bijvoorbeeld door hun manier van praten. Als de ander dan fysiek geweld gebruikt, noemen ze dat “geweld” en lijken ze totaal verrast dat dit ineens gebeurt. “Wat mensen ‘geweld’ noemen is in werkelijkheid gewoon één stap verder dan wat ze zelf aan het doen zijn,” schrijft hij.

Eigenlijk denk ik dat je je altijd wel ergens op die weg bevindt. Ja, tenzij je alleen bent natuurlijk. Maar zodra er andere mensen bij zijn, is er altijd wel iets met geweld.

Waarom ik dat denk? Ik neem even het gewelds-classificatie systeem uit de DVD Scaling Force van Rory Miller en Lawrence Kane. Dit is een systeem dat de politie in de VS gebruikte om te bepalen of een bepaald gebruik van geweld door agenten gerechtvaardigd was. Je ziet de niveaus in de afbeelding bovenaan deze post.

Aanwezigheid

Zoals je ziet, is het laagste niveau aanwezigheid. Ja, je kunt ook geweld plegen door ergens aanwezig te zijn. Denk aan een demonstratie – of denk eens aan hoe vervelend het zou zijn als iemand de hele tijd naast of achter je blijft lopen.

Maar ook meer algemeen: als jij ergens staat, kan daar niemand anders staan (in een rij bijvoorbeeld). Dat jij op deze wereld bent, kost een hoop planten en dieren het leven. Ook die broccoli die jij in de pan gooit, leeft maar één keer – en nu dus niet meer. Geweld is er eigenlijk altijd.

Woorden

Het tweede niveau is woorden. Dat betekent niet alleen schelden of schreeuwen. Het kan ook gewoon zijn: iemand steeds onderbreken. Of heel pedant doen. Of “Nee” zeggen natuurlijk. Maar zelfs als je rustig praat: je kunt ook op een zeer redelijke manier iets de grond in praten waar een ander erg aan gehecht is.

En dan komen we natuurlijk al heel snel uit bij rechten als “vrijheid van meningsuiting”. Mag je iemand’s meest gekoesterde overtuigingen met de grond gelijk maken? Mag je alles zeggen wat je zou kunnen zeggen? Mag je in een overvolle zaal “Brand! Brand!” roepen?

Nou zijn er inderdaad wettelijke beperkingen aan vrijheid van meningsuiting. Zo mag je bijvoorbeeld niet discrimineren. En nee, ook politici mogen dat niet, dus ja, die meneer overtreedt de wet, en de enige reden dat hij daarvoor niet wordt gestraft is dat de rechtszaak niet wordt gevoerd.

Het lijkt tegenstrijdig, maar zelfverdediging gaat niet over recht. Het gaat niet over goed of fout of gelijk of ongelijk. Zelfverdediging is per definitie onrechtvaardig, want het betekent dat jij actie moet ondernemen alleen maar omdat een ander jou iets aan wil doen.

Maar ook het recht zelf is hier niet rechtvaardig. Er zitten voorwaarden en beperkingen aan zelfverdediging, en dat betekent per definitie dat een aanvaller meer rechten heeft dan degene die wordt aangevallen. Iemand die zichzelf wil verdedigen, moet allereerst proberen weg te komen uit de situatie. Dat betekent al dat je van de aangevallene vraagt de situatie te stoppen, in plaats van aan de aanvaller. De aanvaller kan heel eenvoudig de situatie stoppen: gewoon niet aanvallen.

Dus zelfverdediging gaat niet over recht. Zelfverdediging gaat over veilig thuiskomen. En dat is vooral belangrijk bij geweld van het niveau “woorden”.

Altijd als je verbaal in contact bent met andere mensen, kun je daarin gewelddadig zijn. Je kunt beleefdheidsvormen negeren, praten over taboe onderwerpen, nalaten eerbiedige taal te gebruiken, niet erkennen wie er hoger in rang is, et cetera. Heb je het recht om al die dingen te doen? Zeker. Maar ontken niet dat het geweld is.

En ontken ook niet dat het consequenties heeft. Rory beschrijft een Engelsman die in Turkije zegt: “Zo doen wij dat niet in de beschaafde wereld.” Mag je dat zeggen van de wet? Ja hoor. Praatte de man op redelijke toon? Zeker. Gebruikte hij scheldwoorden? Nee. Komt hij hierdoor in de problemen? Jazeker.

En ja, verbaal geweld plegen kan ook met geweldloze communicatie. Ik ken mensen die “geweldloosheid” als zo’n sterke ideologie hebben, dat ze elke vorm van fysiek geweld per definitie afwijzen. Ze gebruiken de technieken van geweldloze communicatie – maar zijn ondertussen erg gewelddadig in hun hele doen en laten.

Mijn leraar tai ji quan, Thierry Alibert, zei eens: “Je kunt niet alleen yin of alleen yang zijn. Als je altijd maar yin en meegevend en meegaand bent, komt de boosheid of het geweld dat in ons allemaal zit, er wel op een andere manier uit.”

Hij beschreef een groep mensen die een heel zachte vorm van tai ji traint, altijd heel yin en meegaand. Hij kwam ze tegen in een park en begon een gesprek, maar ze gedroegen zich alleen maar agressief. Zonder fysiek geweld, dat wel. Met hun manier van kijken. Met hun manier van praten. Met hun manier van bewegen. Met hun manier van afkappen. Ze dachten vast dat ze zeer geweldloos en vredig waren. Maar in werkelijkheid waren ze al behoorlijk ver op de weg van geweld.

Ik weet het: “nee” zeggen is moeilijk. Omdat je met “nee” iemand afwijst, en dat doet pijn. Maar mensen die geen “nee” willen zeggen, doen vaak beloftes die ze niet na kunnen komen, maken van kleine dingen iets heel groots, en houden heel veel opgekropte woede in zich vast. Ironisch genoeg zijn ook zij vaak al flink ver op de weg van geweld. Met hun leugens, met hun “aan het lijntje houden” en andere strategieën veroorzaken ze vaak een hoop pijn.

Fysiek geweld

Wat de meeste mensen als “fysiek geweld” bestempelen, is iets dat ze pijn doet. En dat wordt vaak op een grote hoop gegooid. Maar zoals je in het bovenstaande schema kunt zien, zijn er 4 fysieke niveaus.

Aanraken

En die hebben elk hun eigen beperkingen: ze kunnen zowel te laag of te hoog zijn voor de situatie. Een aanraking zou iemand eraan kunnen herinneren wat belangrijk is in het leven, waardoor hij misschien vertrekt. Of het kan juist heel escalerend werken.

Klemmen

Klemmen zijn een zachtere optie dan iemand in zijn been schieten. Maar je met klemmen verdedigen tegen een mes is enorm problematisch, omdat zelfs een amateur zonder kracht je dodelijk kan verwonden.

Juristen, alsjeblieft: verwacht niet van vechtsporters en martial arts-beoefenaars dat ze iemand met een mes kunnen ontwapenen. Dat werkt in films en in de dojo, maar op straat is het een compleet ander verhaal. Dat kan ik heel eenvoudig voor je demonstreren met een rode pen en een wit T-shirt. Een mes is een dodelijk wapen, punt. En daar heb je echt een hoger niveau van geweld voor nodig, op z’n minst “minder dodelijk”.

Ook als je een pistool hebt: als iemand je met een mes aanvalt en hij staat op minder dan 6,5 meter, is hij eerder bij jou dan jij hem kunt neerschieten (afgezien van het feit dat zelfs iemand die door een kogel geraakt is, nog door kan vechten).

En klemmen zijn voor zelfverdediging geen veilig optie. Je wil tenslotte wegkomen uit de situatie, en dat werkt niet als je iemand in bedwang moet houden. Het is vaak ook wat veelgevraagd. Laatst merkte iemand op: “Als je een ander 2 seconden met zijn schouders tegen de grond kunt houden, ben je wereldkampioen worstelen.” Ook hier zou ik willen zeggen tegen handhavers en juristen: verwacht dit niet, ook niet van martial arts-mensen. Om jezelf te verdedigen heb je echt een hoger niveau van geweld nodig.

Minder dodelijk geweld

Het niveau minder dodelijk is expres zo genoemd, omdat je niet kunt garanderen dat jouw “minder dodelijke” techniek niet toch dodelijk is. Met rubber kogels kun je ook iemand doodschieten. Idem met Tasers en andere moderne wapens.

Iemand in z’n been schieten is een beter alternatief dan hem gelijk door het hoofd schieten, maar als je de dijslagader raakt, kan iemand zeer snel overlijden. Iemand tegen de grond slaan kan als niet-dodelijk bedoeld zijn, maar als je tegenstander valt en zijn hoofd hard stoot, kan hij daaraan toch overlijden.

Toch is dit voor zelfverdediging het meest gepaste niveau. Tegen een voorbereide aanvaller (later meer hierover) sta je sowieso al 3-0 achter. Je kunt geen lager niveau riskeren omdat dat je je leven kan kosten.

Ook hier weer een oproep aan de wet: vechtsporters en martial arts-beoefenaars moeten meerdere keren waarschuwen voor ze zichzelf verdedigen, hoorde ik laatst. Wanneer dan? Als je wordt aangevallen, ben je per definitie verrast. En je aanvaller per definitie niet. Waarom wordt de verdediger dan verantwoordelijk gesteld als de situatie anders loopt dan de aanvaller voor ogen had?

Daarnaast kan een waarschuwing juist escalerend werken, dus daar wil je vaak juist niet aan beginnen. En ten derde: het kan je aanvaller ook extra informatie geven, waardoor je kans om veilig weg te komen juist lager wordt. Laat een noodweer-verweer hier niet op stuk lopen, alsjeblieft.

Dodelijk geweld

Bij dodelijk is je intentie echt “hij of ik”. Je kunt je voorstellen dat bij meerdere aanvallers, of bij aanvallers die zelf dodelijk geweld inzetten, “dodelijk” misschien wel de enige redelijke optie is.

In een mooi gedachte-experiment vraagt Rory je om twee vragen te beantwoorden: 1. “Gebruik je dodelijk geweld?” en 2. “Ben je daar okee mee?” Door deze twee vragen uit elkaar te halen, kun je begrijpen dat het soms nodig is een bepaald niveau van geweld te gebruiken, ook al komt dat niet overeen met jouw persoonlijke ethiek.

Wat meet dit schema?

Volgens mij is het schema niet compleet. Moord, verkrachting en marteling staan er allemaal niet in. En toen ik me dat bedacht, vroeg ik me ineens af, wat meten we op dit schema?

Volgens mij is het schema oorspronkelijk bedoeld om niveaus van geweld weer te geven in oplopende volgorde van “hoe erg”. Ik noem dat even “intensiteit”.

Ja, maar wat is dan intensiteit? Hoe meet je dat iets erger is dan iets anders?

En toen dacht ik, volgens mij kijken we hier naar hoe erg iemands grenzen worden overschreden. “Aanwezigheid” overschrijdt alleen mijn grens van “overal naar toe kunnen gaan”. “Woorden” overschrijden mijn grens “Geen dingen hoeven horen die mij pijn doen.” Ook nog niet zo erg. “Aanraken” overschrijdt mijn grens “een eigen fysieke ruimte mogen hebben.” En zo verder.

Dus ik noem het “intensiteit – mate waarin je iemands grenzen overschrijdt”.

Waarom moord en marteling niet op de schaal staan? Omdat deze schaal alleen geweld weergeeft dat je acuut gebruikt. Je komt in een bepaalde situatie terecht, en daarin gebruik je één van de niveaus om de situatie op te lossen. Dat is hoe het oorspronkelijk bedoeld is.

Kan ik die andere vormen van geweld er dan toch opzetten?

Moord

Volgens mij wel, maar het wordt wel ietwat kunstmatig. Na “Dodelijk geweld” komt een hele dikke streep. Daarboven komt Moord.

Waarom? Omdat we nu gaan naar het niveau van de voorbedachten rade. Acuut dodelijk geweld, daar heeft de ander nog iets over te zeggen. Als hij stopt met mij aanvallen, hoef ik niet naar het niveau van dodelijk geweld. Hij heeft daar dus inspraak in. Bij moord heb ik van tevoren al bedacht dat ik die persoon ga doden. Wat hij of zij ook gaat doen. Daar heeft die persoon helemaal geen inspraak meer in. Dus nu ben ik de grens van die persoon op een ergere manier aan het overschrijden.

Verkrachting

Daarboven komt verkrachting. Is verkrachting een ergere overschrijding van de grenzen van de ander dan moord? Ja, want moord kan nog gaan om een ding dat helemaal niet met moord te maken heeft. Ik kan iemand vermoorden omdat ik zijn diamanten wil. Die moord is even vervelend, maar het gaat me om de diamanten.

Bij verkrachting is het geweld onderdeel van datgene wat je wil. Daar kunnen we lang en breed over discussiëren, maar onderaan de streep, of je nou een pick-up artist of een “man in de bosjes” bent: je krijg hetzelfde, namelijk: seks met een vrouw die dat niet wil. Zeker als je dat meer dan eens doet, hoort het geweld dat je gebruikt gewoon bij jouw wensenpakket. (Mannen, zoals ik al eerder schreef: wees niet die gast.)

Marteling, kindermisbruik en kinderporno

Daarboven komt dan ergens marteling, en dan kindermisbruik, en dan kinderporno. Is verkrachting van kinderen dan erger? Ja, want je maakt gebruik van het feit dat je slachtoffer vertrouwend is, nog niet goed weet hoe de wereld werkt, niet voor zichzelf op kan komen, nog niet volgroeid is; en ook dat is allemaal onderdeel van het pakket dat je wilt en krijgt.

Kinderporno is dan weer een ergere overschrijding, omdat die beelden er zijn en andere mensen in staat stellen om keer op keer de grenzen van het slachtoffer te overschrijden, terwijl die er zelf niks tegen kan doen.

En ook hier speelt weer voorbedachten rade. Het is moeilijk om een verkrachting of kindermisbruik succesvol uit te voeren. Om alle facetten: slachtoffer, plaats, tijd, dwangmiddel, etc etc, logistiek in orde te hebben, zonder gepakt te worden door de politie, betrapt te worden door derden, en zonder dat je slachtoffer aangifte doet – dat krijg je niet zomaar voor elkaar. Dus als je daar wel in slaagt, dan zit je behoorlijk diep in je “vak”. Dan weet je donders goed wat je aan het doen bent.

De niveaus met voorbedachten rade zijn dus altijd hoger dan het niveau waar jij als verdediger op zou kunnen gaan zitten, simpelweg omdat die ander zich heeft voorbereid, en jij wordt geconfronteerd met een situatie waar je maar wat van moet maken.

En nog een belangrijk aspect dat vaak over het hoofd wordt gezien: die verkrachter gaat vrijwillig op dat niveau zitten. Terwijl wij gewone mensen al moeite hebben op het niveau van “aanraking” te gaan zitten. Want als je op zelfverdediging gaat, kom je al je eigen mentale blokkades om een ander pijn te doen, keihard tegen. En die blokkades hebben gezonde mensen allemaal. Dus bedenk je wat het betekent dat iemand dat vrijwillig kan.

Het volledige schema wordt volgens mij dus als volgt:

Geweld op de schaal van het overschrijden van grenzen

Terug naar het laagste niveau

Misschien heb je tussen de regels door al gelezen dat ik het idee heb dat er vaak zowel een te laag als een te hoog niveau geweld wordt gebruikt – in het dagelijks leven:

Iemand twee weken lang voorliegen over een afspraak die toch niet gaat komen in plaats van één keer eerlijk “nee” zeggen is een hoger niveau van geweld gebruiken dan nodig is. Tegelijkertijd is zeggen dat je niet kunt en daarbij glimlachen een lager niveau dan je nodig hebt.

In een optimale situatie zou je natuurlijk altijd het laagst mogelijke niveau van geweld gebruiken. En daar zit hem de ironie. Want als je alleen maar bereid bent het laagst mogelijke niveau te gebruiken, is dat aan je te zien. Iemand met kwaad in de zin, maar ook je baas die een vervelend klusje wil afschuiven, is daar zo achter.

Dat betekent dat je veel vaker in vervelende situaties terecht komt, en dat de kans steeds groter wordt dat je juist een hoger niveau van geweld zult moeten gebruiken.

Het gekke is dat juist als je bereid bent een hoog niveau van geweld te gebruiken – tot “minder dodelijk” of “dodelijk” – dat ook aan je te merken is. Een universele regel voor de mensheid is “niemand wil gezeik”. Als mensen aan je zien, “Dat wordt problemen”, dan zijn ze veel minder geneigd je lastig te vallen.

Dus kort gezegd: als je geen geweld wilt gebruiken, kom je erbij uit dat je meer geweld moet gebruiken, terwijl als je bereid bent meer geweld te gebruiken, je erbij uitkomt dat je veel minder geweld hoeft te gebruiken.

Wat is een acceptabel niveau van geweld?

Laatst zei iemand terecht: “Ja, maar als slachtoffer wil ik liever verkracht worden dan vermoord.” Snap ik helemaal. Maar dit schema is geschreven vanuit degene die geweld gebruikt, en ik denk dat daar ook de kracht ligt. Het maakt namelijk duidelijk hoe ver plegers van geweld al op de weg van geweld zijn. En het maakt ook duidelijk hoe groot de kloof is tussen het niveau van geweld dat mensen gebruiken om zich te verdedigen, en het niveau van geweld dat mensen gebruiken uit vrije wil, als dader.

Zoals gezegd, iedereen die in de les komt, loopt aan tegen haar eigen grenzen om geweld te gebruiken. Linksom of rechtsom, die grenzen heb je als normaal persoon. Óók mensen die al iets van “martial arts” hebben gedaan: beoefenaars van kung fu en dergelijke hebben zichzelf vaak aangeleerd om niet hard of niet door te slaan. Sommige mensen krijgen zichzelf niet zo ver om een ander zelfs maar zacht in het gezicht te slaan. Anderen slaan heel snel om de handeling van het “iemand slaan” zo snel mogelijk weer achter de rug te hebben.

Ik zeg: erken die grenzen. Ze maken je tot een in principe goed persoon. Waar deze grenzen wel een echt probleem zijn, is als ze extreem worden. Dat zie je vooral bij mensen die al ernstig geweld hebben meegemaakt. Zij hebben vaak al moeite om op het niveau van “aanwezigheid” te gaan zitten, en aangezien ze vaak geen “nee” mogen zeggen van zichzelf, is het hoogste niveau waar ze toe bereid zijn, ergens laag op het niveau van “woorden”. En zoals gezegd, dat werkt vaak precies averechts.

Wat is dan een redelijk niveau van geweld? Ik heb het hier even niet over wat wettelijk acceptabel is in een noodweer-situatie. Dit is geen juridisch advies, ik ben geen jurist. Wat ik bedoel is een redelijk en praktisch werkend niveau van geweld om toe bereid te zijn. Dit is van belang, omdat, zoals eerder gezegd, dit aan je te zien is. Mensen met kwaad in de zin kunnen dan aan je zien dat jij niet zomaar met je laat sollen, en dat is de beste manier om te voorkomen dat je wordt uitgezocht als slachtoffer. Daarnaast is het natuurlijk ook enorm “empowering”. Het geeft je de ruimte en de vrijheid terug die van jou zouden moeten zijn.

Dus welk niveau zou acceptabel moeten zijn? Nou, op z’n minst “minder dodelijk.”

Vind je dat gek? Het is nog steeds een stuk lager niveau dan verkrachting. En het zit onder de laag van voorbedachten rade, dus je gebruikt het alleen als een aanvaller je daartoe dwingt door zelf een hoger niveau van geweld te kiezen. Hij kan het altijd voorkomen. Door jou niet aan te vallen. De simpelste manier om geen geweld over je af te roepen is mensen niet aan te vallen.

Ontwikkel een gezonde veerkracht

Vroeger had ik enorme weerstand tegen zelfverdediging. Ik vond dat het de schuld was van de aanvaller, en dat niet ik, maar hij moest veranderen. Dat niet ik verantwoordelijk was voor het aangeven en verdedigen van mijn grenzen: andere mensen moeten gewoon niet over mijn grenzen gaan!

Tja, daar had ik misschien ethisch gezien gelijk in. Maar het werkt niet. Mensen gaan nou eenmaal over je grenzen. Dat is helaas de werkelijkheid. Dus als je je gelijk even aan de kant kan zetten, hoe kun je dan zorgen dat je leven zo vrij, veilig en gelukkig mogelijk wordt?

Daar is maar één manier voor: dat begint bij wél je grenzen mogen aangeven, wél “nee” mogen zeggen, wél bereid zijn om voor jezelf op te komen, en wél te leren jezelf fysiek te verdedigen. Je bent niet alleen op de wereld. Je zult deel moeten nemen aan het sociale verkeer. En daarbij hoort, oprecht en met open vizier, mensen kunnen afwijzen. Dit vond ik zelf een zeer pijnlijke les. Maar nu kan ik ook de logica ervan inzien. Het is eerlijk om in het sociale verkeer jouw grenzen aan te geven.

“Zachte heelmeesters maken stinkende wonden”, luidt een Nederlands spreekwoord. Een vroege “Nee dank je” voorkomt veel lijden. Je maakt geen beloftes die je toch niet na kunt komen. Je houdt niemand aan het lijntje. Je gaat geen leugens meer verzinnen. “Nee” zeggen is misschien even vervelend, maar je voorkomt langdurig lijden.

Bereidheid jezelf met fysiek geweld te verdedigen, voorkomt dat je als prooidier wordt gezien. Daarnaast is het gezond om dit te kunnen oefenen. Om wél met elkaar over de grond te kunnen rollen in de les, en om wel je vuist tegen het gezicht van de ander te mogen duwen en om wel die tik uit te delen en te ontvangen. Het maakt het allemaal minder groot. Het maakt het minder persoonlijk. En het helpt je om je lichaam en geest veerkrachtig te maken.

De kennis die je nodig hebt, bestaat

Wat ik in deze blogpost heb geprobeerd te benoemen, is één onderdeel van het begrip van geweld: de verticale schaalverdeling van niveaus. Daarnaast zijn er nog twee zeer belangrijke onderdelen: de categorieën van typen geweld (er zijn er maar 7), en de fasen van een aanval. In deze blogpost heb ik geprobeerd mijn visie te geven, en hoewel ik er nog veel meer over zou kunnen zeggen, is dit wel de basis.

En net zoals dit onderdeel zijn de andere twee onderdelen ook niet oneindig. Geweld is niet iets groots en ongrijpbaars. Zinloos geweld bestaat niet. Verreweg het meeste geweld is zeer begrijpbaar en ook zeer voorspelbaar. Door alle verkeerde informatie in de media en alle bangmakerij denken we vaak dat dit onderwerp een enorme en onvoorspelbare dreiging is, maar dat is het niet.

Alle kennis die je over dit onderwerp nodig hebt, bestaat, en het is niet heel onlogisch en het kost ook niet veel tijd om er voldoende over te leren. Ik denk dat in onze maatschappij wel wat meer bekend zou mogen zijn over geweld. Om te voorkomen dat we slachtoffers de schuld geven. Om te voorkomen dat we mensen die voor zichzelf opkomen als criminelen bestempelen. Om te voorkomen dat we elkaar bang maken terwijl dat niet nodig is. En om te voorkomen dat we elkaar vastzetten in een spiraal van hulpeloosheid.

Geweld mag best wel eens bij daglicht bekeken worden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *